با يادآوري اين خاطرات و بررسي مواردي چون زلزله دردناك بم، رودبار، طبس، بوئين‌زهرا و... مي‌توان تصوير بهتري از اوضاع ساخت. در چنين لحظاتي شايد فرصت آنقدر نباشد خود را به گوشه‌اي ‌امن برسانيم. اين خيال‌پردازي نيست، واقعيتي است كه هرازگاه در نقطه‌‌اي اتفاق مي‌افتد و خساراتي بر جا مي‌گذارد. تحت تاثير همين اتفاقات تلخ، بشر امروز براي كاستن ميزان آسيب‌رساني چنين حوادثي، چاره كار را در پيشگيري و برنامه‌ريزي براي مقاوم‌سازي محيط زندگي خويش يافته است. اقداماتي از اين دست در كنار مديريت منسجمي كه بتواند به عنوان مغز تصميم‌گيري در شرايط بحراني عمل كند از ضروريات زندگي امروز به شمار مي‌آيد. ضرورتي كه سال‌هاست در كشور ما ناديده گرفته شده است. افتتاح مركز فرماندهي و ستاد مديريت بحران كه امروز قرار است انجام شود بهانهاي است براي پرداختن به ضرورت اين موضوع و آمادگي بيشتر براي مقابله با بحران.

اگر روز‌هاي تلخ وقوع زلزله يا حتي سوانح و حوادث ديگري مثل سيل و خشكسالي را مرور كنيم و دشواري‌هاي عمليات مقابله با آن را به خاطر بياوريم، بهتر مي‌توان به ضرورت وجود ساختار و برنامه‌اي منسجم و مركزي براي مقابله با آنها پي برد. پرسش كليدي در چنين مركزي براي مقابله با آنها مي‌تواند بر اين محور تمركز يابد كه در چنين لحظاتي براي كسي كه در زير آوار مانده چه كاري مي‌توان انجام داد؟ بر اين مبنا مي‌توان فهميد كه مديريت چنين حوادثي ‌ كه هر از گاه در اطراف ما اتفاق مي‌افتد ‌ از جنس خاصي برخوردار است. فراهم كردن زير ساخت‌هاي اين مديريت در شهر بزرگي چون تهران كه خود روي گسل‌هاي لرزان‌قرار گرفته، امري جدي است كه با افتتاح «اتاق مديريت بحران» مي‌توان شاهد جدي گرفته شدن آن در ساختار مديريت شهري بود.

بشر در طول تاريخ در برابر حوادثي كه بنيان زندگي‌جمعي‌اش را تهديد مي‌كرده، همواره به دنبال يافتن راهي براي مقاومت بوده است. از تلاش بشر براي يافتن راهي به منظور پيشگيري از گسترش بيماري‌هاي مرگبار گرفته كه منجر به شكل‌گيري برنامه واكسيناسيون‌ها در سطح جهان و در نتيجه از بين بردن اين بيماري‌ها شده تا تلاش براي پيشگيري از خسارات فراوان حوادث و سوانح طبيعي چون سيل و زلزله. نگاهي به تلاش‌هاي انجام گرفته در بستر تاريخ نشان مي‌دهد كه انسان هيچ‌گاه در برابر حوادثي كه زندگي‌اش را تهديد مي‌كرده موضعي انفعالي نداشته است. دستاورد‌هاي امروز زندگي ما و اقداماتي كه براي مصون ماندن در برابر حوادثي چون زلزله در برخي كشورها انجام گرفته مي‌تواند به معني تاييد اين نكته باشد. در كشور ما نيز كه پايتخت آن بر زميني لرزه خيز بنا شده است نمي‌توان نسبت به انجام اقداماتي از اين دست بي‌توجه بود. حادثه تلخي چون زلزله بم نشان داد كه بي توجهي به حوادثي از اين دست تا چه اندازه مي‌تواند خطرناك باشد. بر اين مبنا طي سال‌هاي اخير اقداماتي براي خروج از كمبودهاي اين حوزه انجام گرفته است. يكي از اين اقدامات احداث اتاق مديريت بحران شهر تهران (مركز فرماندهي و ستاد مديريت بحران) است. مركزي براي مديريت بحران‌هايي چون زلزله كه به گفته كارشناسان، ساختمان توان رويارويي با بزرگ‌ترين زمين‌لرزه‌هاي احتمالي در حوزه زمين‌شناختي محل احداث خود را بدون ايجاد وقفه در عملكرد و كارايي دارد.

اتاقي از آن خود

مديريت بحران‌هايي چون زلزله از جنس خاصي برخوردار است كه نمي‌توان بدون توجه به معيار‌هاي علمي و دانش فني لازم نقشي مفيد در آن ايفا كرد. طي سال‌هاي اخير تلاش بسيار زيادي از سوي متخصصان انجام گرفته تا نحوه فعاليت در اين حوزه در ذهن شهروندان و كارشناسان روشنتر شود. همزمان با اين تلاش‌هاي نظري، تلاش‌هاي فني و عمراني صورت گرفته نيز هم‌عرض با ديگر اقدامات پيش رفته كه دستاورد‌هاي زيادي نيز به دنبال داشته است. احداث و راه‌اندازي مركز فرماندهي مديريت بحران در شهر تهران نمونه‌اي است كه با راه‌اندازي آن دغدغه‌هاي مربوط به نداشتن مديريت ثابت در حين بروز حوادث و سوانحي چون زلزله را مي‌توان رفع كرد.

مازيار حسيني، رئيس سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران در اين باره مي‌گويد: «آنچه اين پروژه را در نوع خود ممتاز ساخته بخشي از اصول و مفاهيم و جزئيات فني مهندسي است كه براي اولين بار در كشور تجربه مي‌شود.»

وي با بيان اين نكته به اهميت وجود چنين مركزي پرداخته و مي‌افزايد: «موضوع فرماندهي مديريت بحران در حوزه مديريت شهري تعريف شده است و سابقه دور و درازي ندارد. از اين نظر عموما رسم بر اين است در زماني كه مشاوري طراحي يك ساختمان را آغاز مي‌كند بر مبنايكاركرد آن اين كار را انجام مي‌دهد. به عنوان مثال زماني كه ما مي‌خواهيم يك مجتمع فرهنگي، بيمارستان، مدرسه يا يك دانشگاه را طراحي كنيم تجربه بسيار زيادي در اين حوزه داريم. مفاهيم و فضاها را مي‌شناسيم و براحتي مهندسين ما مي‌توانند ارتباطات فضايي و خواسته‌هاي كارفرما را در اين پروژه‌ها دنبال كنند و طرحي را به روي كاغذ بياورند، اما در پروژه مركز فرماندهي و ستاد مديريت بحران شهر تهران چون نخستين تجربه حداقل در بخش غيرنظامي در كشور بود ما هيچ نمونه ‌مشابهي نداشتيم كه بخواهيم از روي آن الگوبرداري و اين فضاها را تعريف كنيم. بناچار مجبور بوديم با انجام مانور‌هاي متعدد، هم بحث ساختار ستاد مديريت بحران شهر تهران را با يك رويكرد علمي و رويكردي واقع‌نگرانه طراحي كنيم و هم تجربه‌اي را كه در اين مانور‌ها به دست آمده به مفاهيم طراحي و معماري اتاق بحران شهر تهران منتقل كنيم.»

يكي از موضوعاتي كه در كشور ما طي چند سال اخير بحث زيادي به دنبال داشته موضوع مقاوم‌سازي ساختمان‌ها در كشور و در شهري چون تهران بوده است. باوجود همه اقدامات صورت گرفته در اين زمينه هنوز تا رسيدن به نتيجه مطلوب فاصله بسياري وجود دارد. اين همان نكته‌اي است كه در طراحي و ساخت اتاق بحران شهر تهران توجه خاصي به آن شده و از اين نظر اين ساختمان را به مورد ويژه‌اي تبديل كرده است.

حسيني در اين باره چنين مي‌گويد: «موضوعي كه مي‌شود گفت در اين ساختمان تجربه جديدي در كشور به حساب مي‌آيد، بحث مفاهيم طراحي لرزه‌اي آن بود. هميشه وقتي صحبت از ساختمان مقاوم مي‌شود معلوم نيست كه اين ساختمان مقاومتش بايد در برابر زلزله چند ريشتري باشد. از نظر مهندسي فرض بر اين است كه ساختمان ما بتواند در زمين لرزه‌هايي كه در طول 50 سال عمر مفيد يك سازه حداقل 50 درصد احتمال وقوع داشته باشد، هيچ آسيب سازه‌اي نبيند. همچنين در مواجهه با زلزله بزرگ‌تري كه احتمال وقوع آن تنها 10 درصد در طول 50 سال عمر مفيد سازه‌هاست، ساختمان اجازه پيدا مي‌كند آسيب سازه‌اي هم ببيند، اما فرو ريزش ناگهاني نداشته باشد و بتواند جان ساكنان خود را در حد امكان حفظ كند. ولي قاعدتا ساختمان‌هايي كه تحت تاثير چنين زمين‌لرزه‌هاي بزرگي قرار مي‌گيرند بعد از زمين لرزه ديگر كارآيي و كاركرد خود را از دست مي‌دهند و نمي‌توانند آن خدماتي كه قبل از زمين لرزه ارائه مي‌كردند، بعد از زمين لرزه هم داشته باشند.»

وي مي‌افزايد: «زمين لرزه‌هاي دسته دوم، زمين لرزه‌هايي هستند كه با دوره بازگشت اصطلاحا هر 475 سال يك‌بار احتمال وقوع دارند. در طراحي‌اي كه ما براي بسياري از مراكز حساس و مهم‌ انجام مي‌دهيم،مثل مراكز آتش‌نشاني، بيمارستان‌ها و جاهاي حساس و مهم معمولا اين سبك از طراحي مد نظر قرار مي‌گيرد. در طراحي مركز فرماندهي و ستاد مديريت بحران شهر تهران ما سطح بالاتري را در كشور تجربه كرديم. بر اين مبنا ما ساختماني را طراحي كرديم تا بتواند براي زلزله‌هايي كه تنها 2 درصد در طول 50 سال احتمال وقوع دارند، يا به عبارتي ديگر براي تمام زمين لرزه‌ها با هر بزرگايي در طول 2475 سال مي‌تواند در شهر تهران و شعاع 150 كيلومتري آن رخ بدهد، اين ساختمان تحمل خود را نه تنها حفظ كند كه به‌ويژگي‌هاي كاركردي آن هم هيچ‌گونه لطمه‌اي وارد نشود و به اصطلاح خدمات‌دهي بي‌وقفه خود را حفظ كند. اين مفهوم طراحي، بي‌شك براي بار اول بود كه در كشور در طراحي يك سازه مد نظر قرار گرفت. از اين نظر اين ساختمان در نوع خودش بي نظير است.»

كامبد اميني‌حسيني، رئيس پژوهشكده مديريت خطرپذيري و بحران پژوهشگاه بين‌المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله نيز با اشاره به نصب سيستم هوشمند ارزيابي تلفات و خسارات در اتاق مديريت بحران شهر تهران اين قابليت را در كشور بي‌بديل ميخواند و مي‌گويد: «اين سامانه براي اولين بار در كشور به كار گرفته شده است.»
اتاق‌هاي مديريت بحران در سطح استاندارد ‌بايد به گونه‌اي باشد كه‌ بتواند حداقل تا 72 ساعت بدون هيچ‌گونه نياز به دريافت خدمات شهري فعاليت كند

وي در مورد چگونگي فعاليت سيستم ارزيابي تلفات و خسارات اتاق مديريت بحران شهر تهران مي‌افزايد: «اين سيستم كه در كشور ژاپن نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرد با استفاده از مجموعه‌اي از شتاب‌نگارهايي نصب شده كه در ايستگاه‌هاي سطح شهر فعاليت مي‌كند. در زمان بروز زلزله اين ايستگاه‌ها ميزان شتاب جنبش زمين را اندازه‌گيري مي‌كنند و آن را به وسيله خطوط ارتباطي زميني و ماهواره‌اي به مركز مديريت بحران انتقال مي‌دهند و در اين مركز نيز نرم‌افزار‌هاي خاص اين اطلاعات را با توزيع ساختمان‌هاي سطح شهر و وضعيت آنها تلفيق و آسيب‌پذيري ساختمان‌ها را بر اثر وقوع زلزله برآورد مي‌كند و براساس آن، نقشه توزيع خسارت و تلفات در مقياس بلوك در بازه زماني 20 دقيقه بعد از وقوع زلزله تهيه مي‌شود.»

اميني حسيني با بيان اين‌كه اين سيستم ميزان خسارات را به صورت دقيق محاسبه مي‌كند، مي‌گويد: «بعد از ارائه نقشه مناطق آسيب‌ديده از طريق رايانه، امدادگران مي‌توانند با توجه به وسعت خرابي هر منطقه به آنجا اعزام شدند و امداد‌رساني كنند.»

كارشناسان بر اين عقيده‌اند كه اتاق‌هاي مديريت بحران در سطح استاندارد و بايد به گونه‌اي احداث شود كه امكانات اضطراري در آن محل وجود داشته باشد و بتواند حداقل تا 72 ساعت بدون هيچ‌گونه نياز به دريافت خدمات شهري فعاليت كند. اين همان موضوعي است كه در مورد اتاق مديريت بحران اتفاق افتاده است به گونه‌اي كه كارشناسان معتقدند تاكنون در كشور چنين ساختماني طراحي و احداث نشده است.

اهميت سرمايه‌گذاري

محمدحسين مقيمي، رئيس كميسيون عمران مجلس شوراي اسلامي با اشاره به لزوم سرمايه‌گذاري در امر ساخت اتاق‌هاي بحران در كشور مي‌گويد: «ساخت اتاق‌هاي بحران در تمامي شهرهاي كشور امري مهم و ضروري است و بر همين اساس در حال حاضر ساخت اين مراكز در دستور كار قرار گرفته است.»

وي مي‌افزايد: «با توجه به زلزله‌خيز بودن كشور و وجود گسل‌هاي مختلف در شهرها و خصوصا تهران، وجود مركز مديريت بحران با ساختمان ويژه آن مي‌تواند در زمان بروز حادثه به عنوان مركز فرماندهي امداد و نجات نقش مهم و تاثير‌گذاري را ايفا كند. لزوم ايجاد چنين مركزي در تهران براي تمامي مديران امري پذيرفته شده است و لذا بايد در شهرهاي ديگر نيز بر اساس الگو و تجربه به دست آمده در تهران به اين امر توجه شود.»

حمزه شكيب، رئيس كميسيون توسعه و عمران شهري شوراي اسلامي شهر تهران نيز با اشاره به اقدامات انجام گرفته در ساخت و تجهيز اتاق مديريت بحران شهر تهران، اين مكان را الگويي مناسب براي ديگر كلان‌شهرهاي كشور دانسته و مي‌افزايد: «در زمان‌هاي بحران افرادي كه مسووليت مديريت بحران را برعهده دارند بايد خود در مكاني اين كار را انجام دهند كه آسيب‌پذيري آن در حد صفر باشد و امكانات آن نيز در آن محل به گونه‌اي باشد كه امكان دسترسي به عوامل و فرماندهي جهت امداد و نجات و عوامل ديگر فراهم باشد.»

وي با اشاره به طراحي و ساخت مركز فرماندهي و ستاد مديريت بحران شهر تهران ادامه مي‌دهد:« اين سازه مكان بسيار مناسبي براي فرماندهي، كنترل و هدايت تيم‌هاي فرماندهي و امدادي در زمان‌هاي بحراني است و به لحاظ ايمني و تجهيزات نيز در سطح بسيار بالايي قرار دارد.»

منصور نويريان معاونت پيشگيري و كاهش خطر‌پذيري سازمان مديريت بحران شهر تهران نيز در اين باره مي‌گويد: «مهم‌ترين شاخصه طراحي معماري فضاهاي اين مركز، تبعيت از اصل عدم تمركز در عمليات مقابله و حفظ وحدت فرماندهي در صحنه حادثه و تاكيد بر ايجاد بستر هماهنگي ستادي است. اين مركز كانون ارتباط با ستاد‌هاي مديريت بحران 22 گانه، مراكز هماهنگي كميته‌هاي تخصصي ستاد و تمامي سازمان‌هاي ذي مدخل در امر مقابله با بحران‌ها خواهد بود.»

وي با بيان اين كه ارتباطات فضايي به گونه‌اي ديده شده كه اين مركز از فعاليت‌هاي در حال انجام در ستاد‌هاي مختلف محلي و تخصصي در سطح شهر اطلاع يابد و در مواقع لزوم و در سطح ستادي وارد عمل شود، مي‌افزايد: واحد پايش و پردازش اطلاعات به عنوان قلب تپنده مجموعه، به صورت 24 ساعته شهر تهران را با سامانه‌هاي مختلف پايشي از شبكه‌هاي لرزه‌نگاري، شتاب‌نگاري و هواشناسي و... گرفته تا دوربين‌هاي كنترل ترافيك و نظارتي تحت كنترل خواهد داشت.

وي با اشاره به اين كه در اين واحد بستر‌هاي مناسب فناوري اطلاعات جهت سامانه‌هاي هشدار سريع )early warning( پياده‌سازي شده است، مي‌گويد: از نظر فني و مهندسي مهم‌ترين اصل حاكم بر طراحي و اجراي اين مجموعه منحصر به فرد، استفاده از سيستم‌هاي چند لايه و پشتيبان است.»

معاون پيشگيري و كاهش خطر‌پذيري سازمان مي‌افزايد: «اين اصل در تاسيسات مكانيك، برق ، الكترونيك و ارتباطي مد نظر بوده است. مهندس‌نويريان در پايان با بيان اين نكته كه تمامي تجهيزات حياتي داراي رزرو مناسب به صورت آماده به كار (stand - by) هستند، گفت: «همزمان با افتتاح ساختمان مركز فرماندهي به عنوان بستر سخت‌افزاري ستاد مديريت بحران شهر تهران، چند سامانه مهم نرم‌افزاري از جمله سامانه تخمين سريع خسارات و تلفات و پرتال داخلي ستاد مديريت بحران شهر تهران نيز راه‌اندازي خواهد شد.»

حميدرضا قريب

کد; 4405
گروه: حوادث طبیعی, مدیریت بحران