به اين ترتيب در جنگ با خشكسالي و كم‌آبي، راه گريزي جز استفاده از فناوري‌هاي نوين و عمدتا بهره‌گيري از بيوتكنولوژي (فناوري زيستي) كشاورزي در كنار راهكارهايي چون اصلاح نباتات به شيوه سنتي يا كلاسيك وجود نخواهد داشت.

بيوتكنولوژي كشاورزي به دليل استفاده از تكنولوژي‌هاي جديد و مبتني بر علم قادر است محدوديت‌هاي كشت و زرع محصولات كشاورزي مثل كم آبي، شوري، سرما و آفات و بيماري‌ها را كاهش چشمگيري دهد. لذا امروز، زمان بهره‌گيري كافي از فناوري‌هاي نوين براي افزايش توليدات كشاورزي و رسيدن به تامين امنيت غذايي كشور است و در غير اين‌‌صورت فردا دير خواهد بود. به بيان ديگر زمان استفاده مفيد و موثر از بيوتكنولوژي كشاورزي هرگز نبايد از دست برود، چرا كه تنها راه نجات بخش كشاورزي از بن‌بست‌هايي كه با آن مواجه است و بحران‌هايي كه مستقيم يا غيرمستقيم چرخه تامين نيازهاي تغديه‌اي مردم را تحت تاثير قرار مي‌دهد استفاده هوشمندانه از فناوري‌هاي نوين است.

شايد به جرات بتوان گفت دكتر سيدمجتبي خيام نكويي، رئيس پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي وزارت جهاد كشاورزي از جمله مديراني است كه تمام هم و غم خود را به توسعه و شكوفايي واقعي بخش كشاورزي كشور با استفاده از بيوتكنولوژي گذاشته است. او مي‌تواند از بهترين گزينه‌ها براي به تصوير كشيدن چهره واقعي وضعيت تحقيقات و دستاوردها در عرصه بيوتكنولوژي كشاورزي كشورمان باشد. ما هم فرصت گفتگو با وي را مغتنم شمرده و پاي صحبت‌هاي وي نشستيم.

وقتي صحبت از بيوتكنولوژي كشاورزي مي‌شود، در اولين نگاه ترديدها و بحث‌هاي چالش‌برانگيز درباره بهره‌گيري از محصولات حاصل از اين فناوري به چشم مي‌آيد. شما به عنوان يكي از چهره‌هاي شاخص اين حوزه در كشور چه موضعي را در قبال مباحث پيش‌روي بيوتكنولوژي كشاورزي اتخاذ مي‌كنيد؟

وقتي ما بحث از بيوتكنولوژي يا فناوري زيستي مي‌كنيم، منظور استفاده از فر‌آيندهاي زيستي موجودات زنده در توليد يا بهينه‌سازي توليد محصولات باارزش به كمك تكنولوژي‌ها و علوم جديد مي‌باشد. اين فناوري مشتمل بر فنوني چون كشت بافت و سلول، اصلاح نباتات مولكولي، ژنوميكس، پروتئوميكس، متابولوميكس، ترانسكريپتوميكس، فر‌آيندهاي فرمانتاسيون در توليد ميكروارگانيسم‌هاي مفيد و فرآورده‌هاي بيولوژيك، بيوتكنولوژي ميكروبي و همچنين مهندسي ژنتيك مي‌باشد. يكي از زيرمجموعه‌هاي بسيار با اهميت بيوتكنولوژي، بحث بيوتكنولوژي مدرن يا مهندسي ژنتيك است كه در آن با دستكاري‌هاي ژنتيكي صفات جديدي در محصولات كشاورزي ايجاد مي‌كنند كه نگراني‌هايي در خصوص مخاطرات احتمالي آنها بر محيط زيست و سلامت انسان در سطح جهاني وجود دارد. با اين حال بايد تاكيد كنم كه در حوزه‌هاي ديگر بيوتكنولوژي كشاورزي چون دستكاري ژنتيكي نداريم، در خصوص فرآورده‌هاي حاصل از آنها هيچ‌گونه نگراني وجود ندارد و از نظر ايمني غذايي و ايمني زيستي هيچ‌گونه مشكلي ندارند. به بيان ديگر، از آنجا كه در فنون مختلف بيوتكنولوژي كشاورزي، دستكاري ژنتيكي نداريم به طبع آن ترديدها و نگراني‌هايي كه بعضا مطرح است وجود نخواهد داشت. لذا نگراني‌هاي موجود صرفا درخصوص مخاطرات احتمالي محصولات دستورزي شده ژنتيكي (تراريخته) مي‌باشد كه خوشبختانه در اين مورد هم با توجه به اتخاذ راهكارهاي علمي و مديريتي احتمال مخاطرات زيست محيطي و سلامتي انسان به حداقل مي‌رسد. براي مثال با توجه به عضويت كشور عزيزمان در پروتكل ايمني زيستي كارتاهنا كه كشورهاي عضو را ملزم به رعايت اصول ايمني در سطح ملي و بين‌المللي براي بهره‌برداري از اين قبيل محصولات مي‌كند و همچنين با توجه به تصويب قانون ايمني‌زيستي توسط مجلس محترم شوراي اسلامي، اكنون نبايد نگراني درخصوص محصولات دستورزي شده ژنتيكي مطرح باشد چرا كه هر محصول تراريخته‌اي كه مطابق با اين قانون مجوز رها سازي در عرصه را پيدا نمايد به اين مفهوم است كه بر اساس بررسي‌ها و ارزيابي‌هاي انجام شده طي فر‌آيند دريافت مجوز، تا حد امكان ارزيابي مخاطرات احتمالي محصول مربوطه صورت گرفته و لذا نگراني‌ها به حداقل رسيده و در صورتي‌كه احتمال خطر خاصي براي محيط زيست و يا سلامت انسان وجود داشته باشد با مديريت مخاطرات احتمالي آن خطر احتمالي به حداقل مي‌رسد.

عمده‌ترين پيشرفت‌هاي بيوتكنولوژي معطوف به كداميك از بخش‌ها بوده است؟

بطور كلي بيوتكنولوژي در بخش‌هاي مختلف از قبيل كشاورزي، پزشكي، صنعت و معدن و محيط زيست كاربرد دارد. اگر منظور از پيشرفت‌ها، آنهايي هستند كه منجر به تجاري‌سازي فرآورده‌هاي حاصل از بيوتكنولوژي شده باشند به طور قطع حوزه بيوتكنولوژي كشاورزي و دارويي نسبت به بقيه حوزه‌ها پيشتازند. به همين دليل بسياري از فرآورده‌ها در اين دو عرصه در سبد غذايي و دارويي مردم در سراسر دنيا قرار گرفته‌اند. در كشور خودمان هم به طور قطع حوزه بيوتكنولوژي كشاورزي و دارويي حوزه پيشتاز هستند.

حوزه داروهاي حاصل از بيوتكنولوژي عمدتا با چه ترديدهايي بخصوص در ارتباط با سلامت عمومي جامعه روبه‌روست؟

به نكته خوبي اشاره كرديد. جالب است بدانيد در ماده 5 پروتكل ايمني زيستي كارتاهنا ‌اشاره شده است كه اين پروتكل براي موجودات زنده تغيير شكل يافته‌اي كه جنبه دارويي براي انسان دارند، اعمال نمي‌شود. علتش هم وجود موافقتنامه‌ها و استاندارد‌هاي متعدد بين‌المللي در اين خصوص است. بنابراين با وجود سازمان‌ها و استاندارد‌هاي بين‌المللي براي ارزيابي داروهاي حاصل از بيوتكنولوژي به نظر ميرسد جاي نگراني وجود ندارد. همچنين در قانون ايمني زيستي مصوب مجلس شوراي اسلامي هم كه مبتني بر پروتكل ايمني زيستي كارتاهنا است، مواد دارويي از شمول اين قانون مستثني شده‌اند و براساس قوانين و استانداردهاي خاص خود ارزيابي مي‌شوند.

در حوزه توليد محصولات تراريخته يا دستكاري شده ژنتيكي با چه مسائل و مشكلاتي روبه‌رو بوده و هستيد؟

همان‌طور كه قبلا عرض كردم بيوتكنولوژي مشتمل براي فناوري‌هاي مختلفي مي‌باشد كه يكي از اين فناوري‌ها مهندسي ژنتيك و محصولات تراريخته مي‌باشد. همان‌طور كه ما در حوزه‌هاي مختلف بيوتكنولوژي به دستاوردهاي چشمگيري دست پيدا كرده‌ايم و حتي بسياري از اين دستاوردها يا تجاري‌سازي شده‌اند يا در آستانه توليد نيمه انبوه و طي كردن مسير تا تجاري‌سازي قرار گرفته‌اند، در خصوص محصولات تراريخته نيز دستاوردهاي بسيار با ارزشي در سطح ملي و بين‌المللي دست پيدا كرده‌ايم كه از مهم‌ترين آنها مي‌توان به برنج، پنبه و سيب زميني تراريخته مقاوم به آفات و بيماري‌ها اشاره نمود. از طرف ديگر در خصوص توليد محصولات دستكاري شده ژنتيكي علاوه بر برنج در اين پژوهشكده طي چند سال اخير تلاش‌هاي چشمگيري صورت گرفته به طوري‌كه در حال حاضر حدود 20 پروژه تحقيقاتي در خصوص ايجاد موجودات دستكاري شده ژنتيكي در پژوهشكده اجرا و در دست اقدام مي‌باشد و برخي از آنها نيز به نتيجه رسيده است. همان‌طور كه قبلا نيز عرض كردم يكي از دلايلي كه روند تجاري‌سازي و رهاسازي محصولات تراريخته را در عرصه كشاورزي كند مي‌نمود، عدم وجود قوانين و آيين‌نامه‌هاي مناسب در سطح ملي در چند سال گذشته بود كه خوشبختانه با تصويب قانون ملي ايمني زيستي اين مساله مرتفع گرديده است. علاوه بر اين به دليل حساسيت عمومي موجود در دنيا در خصوص محصولات تراريخته و مخاطرات احتمالي آنها لازم است مراحل ارزيابي مخاطرات قدم به قدم بر اساس استانداردهاي بين‌المللي و قوانين ايمني زيستي ملي صورت پذيرد.

وضعيت پيشرفت‌هاي علمي بيوتكنولوژي كشاورزي كشور در سطح ملي و بين‌المللي چگونه است؟

از ابتداي تاسيس پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي تاكنون، يعني در طول اين 10 سال همواره دستاوردها و خروجي‌هاي بيوتكنولوژي‌هاي كشاورزي در حوزه‌هاي مختلف علمي، فناوري و تجاري‌‌سازي‌ها رو به افزايش بوده است. چنانچه براي مثال پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي در توليد علم و نسبت مقالات منتشر شده در مجلات معتبر بين‌المللي (ISI) به تعداد پژوهشگر بر اساس ارزيابي‌هاي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري در رتبه اول كشور قرار گرفته است. از طرف ديگر در 10 سال اخير پژوهشكده بيش از 26 اختراع، اكتشاف و نرم افزار ثبت نموده است و برخي از آنها نيز در حال طي پروسه ثبت بين‌المللي مي‌باشند. حتي تلاش كرديم بيشتر طرح‌هاي پژوهشي را به سمت توليد دانش فني و مشتري مدار برده و پس از آن به بخش خصوصي براي تجاري‌‌سازي منتقل كنيم؛ بنابراين با صراحت مي‌گويم كه پيشرفت‌هاي حوزه‌‌اي بيوتكنولوژي كشاورزي در طول دهه اخير همواره در حال افزايش است، ليكن طي چهار سال اخير نسبت به گذشته رشد بسيار چشمگيرتري داشته‌ايم،‌ به گونه‌‌اي كه در اجلاس بيوتكنولوژي كشورهاي غرب آسيا، شمال آفريقا و خاور نزديك، ممتازترين وضعيت بيوتكنولوژي كشاورزي ميان كشورهاي عضو، به ايران اختصاص يافت. همچنين در بين 10 كشور عضو اكو نيز جمهوري اسلامي ايران بهترين شرايط بيوتكنولوژي كشاورزي منطقه را دارا مي‌باشد و به همين جهت نيز پژوهشكده بيوتكنولوژي‌ كشاورزي به عنوان مركز هماهنگ‌كننده شبكه بيوتكنولوژي‌هاي كشاورزي كشورهاي عضو اكو برگزيده شده و دبيرخانه آن نيز هم در اكنون در اين پژوهشكده مستقر مي‌باشد.

آيا در بحث توليد دانش فني و محصولات دستورزي شده ژنتيكي تاكنون موفق بوده‌ايم؟

خوشبختانه در توليد دانش فني محصولات تراريخته هم اكنون پژوهشكده بيوتكنولوژي‌ كشاورزي به دانش فني حداقل سه محصول تراريخته برنج، پنبه و سيب زميني دستكاري شده ژنتيكي با صفات مختلف دست يافته است ليكن به لحاظ خلأ قانون ايمني‌زيستي مصوب مجلس شوراي اسلامي در چند سال گذشته، تاكنون امكان رهاسازي و كشت محصولات تراريخته وجود نداشته است. به اعتقاد من با تصويب اين قانون و تشكيل شوراي ملي ايمني‌زيستي، فعاليت‌هايي كه در حوزه محصولات دستورزي شده ژنتيكي صورت گرفته شده، بايد وارد فر‌آيند كسب مجوز توسط مراكز و دستگاه‌هاي مسوول قرار گرفته تا طبق دستورالعمل‌هاي قانوني، اين محصولات در كشور وارد عرصه كشت گردد.

به تعويق افتادن اجراي اين قانون، چه تبعاتي بر صنعت كشاورزي و صنايع وابسته به آن خواهد داشت؟

وقتي قانون ملي ايمني‌زيستي اجرايي شود مسلما نظارت بهتر و مناسب‌تري بر واردات محصولات كشاورزي صورت خواهد گرفت و بر اساس آن شاهد اطمينان بيشتر از سلامت واردات محصولات كشاورزي خواهيم بود. همچنين در خصوص توليد محصولات تراريخته در داخل كشور نيز قانون ملي ايمني زيستي دست را باز گذاشته است تا محصولاتي كه ارزيابي خطر آنها انجام شده پس از طي مراحل مجوز رها سازي و تجاري‌سازي از دستگاه‌هاي ذيربط دريافت نمايند. لذا نگراني‌هاي زيست‌محيطي و سلامت غذايي اين نوع محصولات نيز به حداقل خواهد رسيد كه اين مساله هم از نقاط قوت اجراي صحيح اين قانون خواهد بود. بدون ‌شك در خصوص توليد محصولات دستكاري شده ژنتيكي مثل پنبه كه مصرف غذايي ندارند نگراني‌هاي مسوولان و مردم كمتر است و لذا با تصويب اين قانون مي‌توان خيلي زودتر زمينه كشت آنها را در كشور فراهم كرد. نكته مهم و قابل توجه اين است كه در خصوص محصولات تراريخته‌اي كه به مصرف مستقيم مردم مي‌رسند حساسيت خاص خود را به همراه دارند،‌ به همين دليل بيشتر محصولات كشاورزي رهاسازي شده در كشاورزي دنيا در 15 سال اخير شامل سويا، كلزا، ذرت و پنبه تراريخته هستند كه بيش از 98 درصد از كشت محصولات تراريخته را به خود اختصاص داده‌اند.

نقاط قوت و ضعف قانون ملي ايمني‌زيستي را چگونه ارزيابي مي‌كنيد؟

بايد اذعان نمود كه نفس وجود قانون ملي ايمني زيستي در جهت هماهنگ سازي دستگاه‌هاي اجرايي مرتبط براي بهره‌برداري از فوايد بيوتكنولوژي نوين يك نقطه قوت و اساسي براي قانون مذكور است. خوشبختانه در قانون مذكور شرح وظايف هر كدام از دستگاه‌هاي ذيربط اعلام شده و لذا مشخص است كه هر دستگاه چه وظيفه‌اي را بر عهده داشته و بايد آيين‌نامه و دستورالعمل‌هاي اجرايي خود را تدوين نمايند. البته بايد اشاره نمود كه در قانون مذكور بعضا ابهاماتي هم وجود دارد كه بايد با تهيه آيين‌نامه‌ها و دستورالعمل‌ها رفع گردند. اين كه كشور در زمينه ايمني‌زيستي قانوني داخلي را به تصويب رسانده، به مراتب بهتر از اين است كه هيچ قانوني نداشته باشيم. ما بايد تلاش كنيم اين قانون عملياتي شود تا از فوايد و مزاياي آن در جهت رشد و توسعه بيوتكنولوژي در كشور بهره‌مند شويم.

در زمينه توليد علم و دانش فني به چه دستاوردهاي كاربردي دست يافته‌ايد؟

پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي از زمان تاسيس تاكنون بالغ بر هزار توليد علمي اعم از مقالات منتشر شده در مجلات معتبر داخلي و بين‌المللي و ارائه شده در كنفرانس‌هاي داخلي و بين‌المللي و همچنين ثبت اختراعات انجام شده در كارنامه خود دارد. ميانگين رشد توليدات علمي پژوهشكده، بيوتكنولوژي طي چهار سال اخير در مقايسه با توليدات علمي، نسبت به گذشته بيش از 324 درصد و در حوزه مقالات ISI و بين‌‌المللي بيش از 500 درصد رشد داشته است كه اين مطلب حاكي از حركت رو به رشد و شتابنده توليدات علمي در اين عرصه است.

دستگاه‌هاي اجرايي تا چه اندازه از حاصل كار شما بهره گرفته‌‌اند و به بيان ديگر تا چه اندازه نتايج تحقيقات پژوهشكده توانسته است،‌ مشكلاتي از بخش‌‌هاي اجرايي كشور را رفع كند؟

ما طي چهار سال اخير تمام تلاشمان اين بوده است كه مشكلات عمده‌اي را كه در بخش كشاورزي وجود دارد و ساير مجموعه‌هاي پژوهشي با استفاده از روشهاي‌هاي ‌سنتي و كلاسيك، كمتر قادر به حل آنها هستند با استفاده از فناوري نوين خصوصا بيوتكنولوژي مرتفع كنيم. به همين سبب امروز بخش اعظمي از پروژه‌هاي تحقيقاتي كه در اين پژوهشكده تصويب و به اجرا در مي‌آيد،‌ به سفارش بخش‌هاي اجرايي وزارت جهاد كشاورزي يا دستگاه‌هاي اجرايي خارج از آن است. يعني پژوهش‌هايي است كه براساس نيازسنجي مشكلات كشور است كه در بخش‌هاي مختلف اجرايي بخش كشاورزي اعم از دولتي يا خصوصي وجود دارد. بنابراين جهت‌گيري ما به سمت پاسخگويي جدي به نيازهاي بخش اجراست و اين حركت اساسي ما را تشكيل مي‌دهد.

در عين حال نگاه ما اين است كه مطابق سند چشم‌انداز بيست ساله نظام، به قدرت اول منطقه تبديل شويم. يعني بتوانيم هم در توليد علم و هم در توليد دانش فني و تجاري‌سازي آن رتبه اول را در منطقه كسب كنيم و نهايتا فعاليت‌هايمان در زمينه بيوتكنولوژي منجر به توليد ثروت ملي و ارتقاي سطح زندگي مردم كشورمان شود.

براي مثال از دستاوردهاي مهم تجاري‌سازي شده پژوهشكده كه با همكاري معاونت توليدات گياهي وزارت جهاد كشاورزي و تعدادي از موسسات تحقيقاتي تابعه سازمان تحقيقات آموزش و ترويج كشاورزي انجام گرفت اجراي برنامه خودكفايي توليد ريزغده عاري از ويروس سيب زميني براي توليد ساير طبقات بذري سيب زميني از طريق انتقال دانش فني به بيش از ده شركت بخش خصوصي بود كه براي اولين بار در كشور منجر به خودكفايي در توليد ريزغده عاري از ويروس در كشور گرديد. از دستاوردهاي مهم ديگر شامل انتقال دانش فني توليد انبوه پايه‌هاي سيب مالينگ از طريق كشت بافت به بخش خصوصي و همچنين تهيه شناسنامه مولكولي ارقام مهم گياهان باغي كشور از طريق انگشت نگاري DNA به منظور تعيين هويت آنها و مقدمات ثبت ذخاير ژنتيكي ايران در مراكز جهاني بوده است. استفاده از نتايج انگشت‌نگاري مي‌تواند تحولي شگرف در ايجاد نهالستان‌هاي يكنواخت و باعملكرد بالا و پربازده بوجود آورد.

با تمام تفاسيري كه ذكر گرديد، به علت نبود انگيزه‌هاي لازم، ارتباط منسجم ميان بخش‌هاي پژوهشي و صنعتي كشور، تجاري‌سازي محصولات يا دستاوردها نه‌تنها در قالب پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي، بلكه در ساير بخش‌هاي تحقيقاتي كشور هم، از عمده‌‌ترين مشكلات محسوب مي‌شود، چه راهكارهايي را براي رهايي از اين معضل ارائه مي‌كنيد؟

البته لازم است من نمونه‌هاي عيني تجاري‌سازي دستاوردها و راهكارهايي را كه براي رهايي از اين مشكل اتخاذ كرده‌ايم ارائه كنم. يكي از راهكارها اين است كه براي ايجاد انگيزه در محققين ما توان خود را مصروف به اين كنيم كه علاوه بر اين‌كه وي فعاليت آزمايشگاهي خود را به انجام مي‌رساند تلاش كنيم تا ما حاصل كار وي را به سطح پايلوت، توليد نيمه صنعتي يا نيمه انبوه برسانيم. بديهي است در صورت موفقيت در توليد دانش فني در سطح پايلوت، آمادگي براي تجاري‌سازي و انتقال به بخش خصوصي فراهم مي‌شود. از آنجا كه ما اين خلأ را بخوبي حس مي‌كرديم، در چارچوب تشكيلاتي پژوهشكده، مديريت جديدي را تحت عنوان توليد و توسعه يافته‌هاي تحقيقاتي در تشكيلات پژوهشكده طراحي و ترسيم كرديم كه هدف آن اين است كه نتايج را به سطح پايلوت و توليد نيمه انبوه برساند و در نهايت نتايج حاصل از آن را در قالب پروتكل‌هايي به بخش‌خصوصي انتقال دهد. الان نمونه‌هاي موفقي داشته‌ايم. به عنوان مثال مي‌توانم به پروتكل‌ توليد انبوه پايه‌هاي سيب مالينگ از طريق كشت بافت اشاره كنم كه با دستيابي به اين دانش علاوه بر اين‌كه جزو ده كشور دنيا قرار گرفتيم دانش حاصله نيز به چهار بخش خصوصي منتقل گرديد. همچنين پروتكل توليد انبوه كشت بافت استويا كه به شركت بخش خصوصي منتقل شد و در حال حاضر نيز با چند شركت ديگر در حال مذاكره هستيم تا سه دانش فني ديگر را هم كه پژوهشكده به آنها دست يافته به بخش خصوصي بفروشيم. بنابراين با دستيابي توليد انبوه پايه‌هاي سيب مالينگ توليدات داخل ان‌شاءالله در سال 89 قابل ارائه به كشاورزان خواهد بود. جالب است بدانيد كه با جايگزين كردن پايه‌هاي سيب مالينگ با سيب معمولي حداقل شاهد افزايش 100درصد محصول سيب در واحد سطح خواهيم بود.

سرنوشت توليد اولين قند رژيمي ايران از ضايعات آب پنير كه توسط پژوهشكده صورت گرفت به كجا انجاميد؟

اين دستاورد بسيار مهم در دو جشنواره موفق به دريافت جايزه گرديد. يكي موفق به جايزه ملي محيط زيست شد و ديگري نيز در جشنواره نوآوري و شكوفايي موفق به دريافت لوح تقدير گرديد. در حال حاضر قرار است پايلوت آن با تامين اعتبار آن بر اساس مصوبات سفر استاني هيات محترم دولت به استان آذربايجان شرقي در پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي غرب و شمال غرب كشور به اجرا درآيد و ما پيش‌بيني مي‌كنيم در صورت تامين اعتبار تا پايان سال 89 بتوانيم دانش فني توليد اولين قند رژيمي را به بخش‌هاي خصوصي منتقل كنيم. همچنين از ديگر دستاوردهاي پژوهشكده مي‌توان به انتقال دانش فني توليد گياه قندي استويا از طريق كشت بافت كه برگ‌آن 15 تا 20 برابر و قند آن 200 برابر شيرين‌تر از شكر است، به بخش‌خصوصي اشاره نمود كه اكنون توليدات حاصل از آن به داخل و خارج از كشور عرضه مي‌شود.

علي‌رغم اين كه ما در بخش تحقيقات از ظرفيت‌هاي خوبي همچون وجود نيروي انساني متخصص بهره‌منديم، به نظر مي‌رسد اين نيروي متخصص با معضل عمده‌اي مواجه است كه به بخش بودجه برمي‌گردد، تا جايي كه بسياري از پژوهشگران ما رغبت ادامه كار را در حوزه‌هاي تحقيقاتي مرتبط با تخصص‌شان از دست مي‌دهند و وارد حوزه‌هاي غير مرتبط با دانش‌شان مي‌شوند، براي رهايي از چنين روندي كه لطمه جدي به توسعه تكنولوژي نوين خواهد زد، چقدر از پژوهشگران را تحت مديريت خود حمايت مي‌كنيد؟

خوشبختانه طي 4 سال اخير، تلاش كرده‌ايم دستگاه‌ها و مجموعه‌هايي كه به نحوي در تصويب بودجه ما دخيل هستند را به اشكال مختلف در جريان مشكلاتمان قرار دهيم و از طرفي توانمندي‌هاي موجود در حوزه فناوري‌هاي نوين و مخصوصا بيوتكنولوژي را براي آنها تبيين كنيم و اين كه اگر حمايت‌هايي صورت بگيرد، چه اتفاقاتي در اين حوزه‌ها خواهد افتاد. امروز بر خود لازم مي‌دانم از مجموعه سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج كشاورزي، وزارت جهاد كشاورزي، ستاد توسعه زيست‌فناوري، معاونت علم و فناوري رياست جمهوري و مجلس محترم شوراي اسلامي بخاطر حمايت از افزايش بودجه پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي صميمانه تشكر نمايم. ليكن اگر حمايت‌هاي اعتباري بيشتري از اين حوزه انجام شود، به طور حتم با توجه به پتانسيل موجود در اين مجموعه، آثار آن را در عرصه كشاورزي و در نهايت در زندگي مردم بيش از پيش شاهد خواهيم بود.

كما اين كه طي 4 سال اخير محققيني كه توانسته‌اند در سطح آزمايشگاهي يا پايلوت به دستاوردي دست يابند و پتانسيل اين موضوع وجود داشته تا مشكلي را از بخش كشاورزي حل كند، در جهت اجرايي شدن و تجاري‌سازي دستاورد مذكور مورد حمايت‌ قرار گرفته‌اند. البته بايد اشاره نمايم كه اگر اين حمايت‌ها بيشتر شوند، زودتر مي‌توانيم به اهدافي كه در قالب سند چشم‌انداز ترسيم شده است، برسيم.

آيا با توجه به تنوع زيستي مناسب، زيرساخت‌هاي خوب و نيروي انساني متخصص كه داريم، پيشرفت‌هايمان در حوزه فناوري‌هاي نوين متناسب با اين نقاط قوت بوده است؟

يكي از مهم‌ترين چالش‌هايي كه در حوزه فناوري‌هاي نوين بويژه فعاليت‌هاي پژوهشكده مي‌بينم،‌ بحث محدوديت در تعامل و ارتباطات بين‌المللي است. علي‌رغم اين كه بسياري از كشورها وقتي از مجموعه‌هاي ما بازديد مي‌كنند از توانمندي‌هاي ما شگفت‌‌زده مي‌شوند، ليكن به لحاظ محدوديت اختيارات در حوزه تعاملات بين‌المللي جهت انجام پروژه‌هاي تحقيقاتي مشترك همواره داراي مشكل هستيم و باعث شده تا نتوانيم از ظرفيت موجود در پژوهشكده به نحو مطلوب در جهت اهداف پيش‌بيني شده استفاده كنيم.

به همين سبب وزارتخانه، پيشنهادي به شوراي عالي انقلاب فرهنگي ارائه داد تا به لحاظ تعاملات گسترده بين‌المللي در حوزه فناوري‌هاي نوين، پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي به پژوهشگاه بين‌المللي فناوري‌هاي نوين در بخش كشاورزي ارتقا پيدا كند تا به اين طريق با افزايش اختيارات پژوهشگاه براي تعاملات بين‌الملل بتوانيم اين نقيصه را مرتفع كنيم. خوشبختانه معاون محترم علمي و فناوري رياست جمهوري و اعضاي محترم شوراي انقلاب فرهنگي حمايت جدي خوب كرده‌اند. اگر اين مساله محقق شود، در آينده شاهد جهش جدي در حوزه فناوري‌هاي نوين در بخش كشاورزي خواهيم شد.

آيا سازمان‌دهي‌هاي مديريتي در حوزه فعاليت شما مي‌تواند همگام با ظرفيت‌هاي علمي و تحقيقاتي‌مان حركت كند؟

ما در حوزه تخصصي بيوتكنولوژي كشاورزي، غير از بحث مديريت كلان، تغييراتي بسيار اندك در حوزه‌هاي تخصصي داشته‌ايم، بنابراين خوشبختانه توانسته‌ايم از همه ظرفيت‌هاي موجود به نحو مطلوب استفاده كنيم. اما به نظر من ما بايد از كارهاي پراكنده و جزيره‌اي كه ممكن است در جاي خود اهميت داشته باشد وليكن در مجموع به حل يك مشكل كلان در كشور كمك نكند، جلوگيري كنيم. به همين سبب، تدوين برنامه‌هاي جامعي كه دربرگيرنده كل فعاليت‌هاي پژوهشكده باشد و به نحوي قابل جمع كردن و اجرايي شدن باشد، اقدام مثبتي است كه تحت برنامه راهبردي بيوتكنولوژي كشاورزي تدوين شده است و ان‌شاء‌الله اجرايي خواهد شد.

تا چه اندازه به سند ملي توسعه بيوتكنولوژي وفادار بوده‌ايد؟ و اين‌كه آيا ما در حال حاضر در مسير سند حركت مي‌كنيم؟

سند ملي زيست‌فناوري در هيات محترم دولت مورد تصويب قرار گرفته و براساس نظري كه ستاد زيست‌فناوري داشت، به‌روزرساني شده است و سند براي تصويب توسط معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري به شوراي محترم عالي انقلاب فرهنگي ارائه شود و بعد براي همه دستگاه‌ها حكم لازم‌الاجرا بودن پيدا كند كه جلسه هم‌انديشي بررسي اسناد توسعه فناوري با برنامه‌ريزي معاونت علم و فناوري رياست جمهوري در تاريخ 5 آذر سال جاري برگزار شد. همچنين تلاش شده در وزارت جهاد كشاورزي با تشكيل كارگروهي از اجراي پروژه‌هاي منطبق با اين سند حمايت صورت بگيرد.

در ضمن بايد اشاره نمايم كه در چند سال اخير ستاد توسعه زيست‌فناوري كشور سعي نموده تا حد امكان اقدامات مناسبي در جهت اجراي سند انجام دهد، ولي به دليل مشكلات كمبود بودجه، امكان اجراي صددرصد اهداف سند وجود نداشته و لذا لازم است مسوولان ذيربط حمايت‌هاي جدي‌تري از بيوتكنولوژي كشور نمايند تا با توجه به نقش محوري اين فناوري در آينده شاهد توسعه چشمگير بيوتكنولوژي در كشور باشيم.

پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي در چند سال اخير چه برنامه‌هايي در جهت توسعه زيرساخت‌هاي بيوتكنولوژي اجرا نموده است؟

يكي از اهداف و برنامه‌هاي مهم پژوهشكده از بدو تاسيس تاكنون، توسعه فعاليت‌هاي پژوهشي و توانمندسازي پژوهشكده در عرصه‌هاي مختلف جهت رفع مشكلات بخش كشاورزي در مناطق مختلف كشور بوده و به همين دليل سه پژوهشكده منطقه‌اي در تبريز، اصفهان و رشت از سال 83 تاكنون راه‌اندازي شده‌اند كه به ترتيب زمينه فعاليت اصلي آنها بيوتكنولوژي صنايع غذايي، بيوتكنولوژي گياهان دارويي و متابوليت‌هاي ثانويه، و بيوتكنولوژي دام و طيور، آبزيان و حشرات صنعتي مي‌باشد. لازم به ذكر است از آنجا كه تشكيلات و چارت سازماني اين پژوهشكده و مديريت‌هاي منطقه‌اي در سال 1387 به تصويب قطعي رسيد، بخش‌هاي تحقيقاتي جديد شامل بخش تحقيقات نانوتكنولوژي، بخش تحقيقات بيوانفورماتيك، بخش تحقيقات كاربرد انرژي هسته‌اي در كشاورزي و مديريت تحقيق و توسعه تشكيل و راه‌اندازي شده يا در حال راه‌اندازي مي‌باشند. بخش تحقيقات فيزيولوژي، بيوشيمي و پروتئوميكس نيز به دو بخش تحقيقاتي فيزيولوژي مولكولي و بخش تحقيقات بيولوژي سيستم‌ها توسعه يافته است. ايجاد آزمايشگاه سوخت‌هاي زيستي، پايلوت توليد محصولات ميكروبي، گلخانه ترانسژنيك و آزمايشگاه بيوتكنولوژي دام و آبزيان نيز از ديگر فعاليت‌هاي در دست اقدام مي‌باشد. همچنين ذكر اين نكته ضروري است كه با توجه به گستردگي فعاليت‌هاي پژوهشكده، احداث مجموعه ساختماني جديد و فوق‌العاده پيشرفته پژوهشگاه فناوري‌هاي نوين نيز از ابتداي سال 1385 شروع شده و ان‌شاءالله طي دو سال آينده مورد بهره‌برداري قرار خواهد گرفت.

به كدام دسته از دستاوردهاي پژوهشكده بيوتكنولوژي كشاورزي افتخار مي‌كنيد؟

آن دستاوردهايي كه منجر به كسب افتخارات ملي و حل مشكلات بخش كشاورزي در كشور شد و همچنين جايگاه كشور را در سطح منطقه و بين‌المللي ارتقا داده است، دستاوردهاي قابل افتخاري است كه هم در عرصه توليد علم بوده‌اند و هم در عرصه تجاري‌‌سازي.

به اعتقاد من بحث توليدات علمي و مقالات منتشر شده در مجلات معتبر بين‌المللي، توليد دانش‌هاي فني از قبيل دانش فني توليد محصولات مهندسي ژنتيك، محصولات كشت‌بافتي، توليد اولين قند رژيمي در كشور، فرآورده‌هاي بيولوژيك شامل سموم و كودهاي بيولوژيك، انگشت‌نگاري يا تعيين هويت مولكولي گياهان مهم باغي، پيشرفت‌ها در حوزه پروتئوميكس بخصوص بحث تنش‌هاي خشكي و دستيابي به خودكفايي در توليد ميني‌تيوبر سيب‌زميني از افتخارآميز‌ترين دستاوردهاي پژوهشكده هستند.

از بابت به انجام نرسيدن كدام‌يك از پروژه‌هاي پژوهشكده متاسف هستيد و در خاتمه از آرزوهاي محقق‌نشده مديريت يكي از مطرح‌ترين پژوهشكده‌هاي علمي تحقيقاتي كشور بگوييد.

يكي از كارهايي كه روند ساختش به تاخير افتاد به لحاظ محدوديت‌هاي تحريمي، بحث ساخت گلخانه مخصوص كار با گياهان دستكاري شده ژنتيكي (ترانسژنيك) است. ولي از آرزوهاي محقق‌نشده من البته تاكنون، ارتقاي جايگاه پژوهشكده به پژوهشگاه بين‌المللي فناوري‌هاي نوين در بخش كشاورزي است كه اميدوارم با حمايت جدي مسوولان ذيربط اين هدف تحقق يابد. بدون شك آرمان‌هاي بزرگ اصلي‌ترين عامل ما براي حركت‌هاي توسعه‌اي آينده خواهد بود.

پونه شيرازي

کد; 4228
گروه: علم و فناوری, زیرساخت