علم مديريت بحران، در دنيا يك علم جوان و نوپا به شمار مي‌رود، بشر به علت درگير بودن با انواع بحران‌ها و حوادث (طبيعي، صنعتي، تروريستي و غيره) در طول تاريخ، همواره تمهيداتي را براي در امان ماندن از اين حوادث مد نظر داشته است. با پيچيدگي زندگي انسان‌ها بهداشت، ايمني و محيط زيست نيز از موضوعات جدايي ناپذير زندگي آدميان محسوب شد كه بايد براي آن دستوالعمل‌هايي تدوين مي‌شد ضمن آنكه با مطرح شدن دانش مديريت نوين، مقابله با بحران‌ها و مديريت آن، ساز و كار و سازماندهي مناسبي را مي‌طلبيد.
حدود 25 سال پيش، علم مديريت بحران به صورت مقدماتي در دنيا مطرح شد، بيشترين مباحث هم در ارتباط با مديريت بحران در مقابله با حوادث طبيعي بود اما پس از آن بود كه بحث HSE‌ نيز مطرح شد و به گونه‌اي گسترش پيدا كرد كه در حال حاضر لزوم بكارگيري آن در هر كارگاه صنعتي از اولويت‌هاي نخست آن محسوب مي‌شود.
از تدوين استانداردها و دستوالعمل‌هاي HSE در حوزه‌ي انرژي كشور نيز براي ايمن‌سازي سيستم‌هاي كنترل انرژي و تاسيسات مربوط به آن مدت بسياري نمي‌گذرد. اجراي HSE‌ با رويكرد مديريتي و نحوه‌ي مقابله با آن رويكرد پيشگيرانه به جاي مديريت آتش نشان و انفعالي است. در واقع مي‌توان مدعي بود كه HSE‌ پروژه‌هاي حياتي و حساس ارتباطي،‌ مواصلاتي، پالايشگاهها، نيروگاه‌ها و... را در برابر حوادث طبيعي و غيرمترقبه، خسارات و صدمات را كاهش و ادامه فعاليت و مقاوت در شرايط بحران را ممكن مي‌سازد.
شركت پتروپارس نخستين شركت مربوط به صنعت نفت كشور است كه توانسته در بين 65 كشور ديگر عضو انجمن تخصصي  OIL GASPRODUCER(OGP) مربوط به شركت‌هاي توليدكننده نفت و گاز در زمينه‌ي HSE با دستيابي به استانداردهاي جهاني به عضويت اين انجمن در‌ آيد.
در مورد چگونگي و لزوم بكارگيري HSE در يك شركت نفتي،‌ بحران‌هاي مربوط به اين صنعت و تدوين دستورالعمل‌هاي HSE براي آن با آخرين استانداردها با احسان موسوي، مدير HSEQ شركت پتروپارس به گفت و گو نشستيم.


  جناب موسوي در ابتداي بحث با چگونگي و لزوم بكارگيري سيستم HSE در صنايع نفت و گاز كشور آغاز مي‌كنيم از چه زماني صنايع ما نيز به فكر بكارگيري اين سيستم افتادند؟
تا زماني كه شركت‌هاي خارجي و متخصص در صنعت نفت و گاز در كشور فعاليت داشتند از سيستم‌هاي بهداشت، ايمني و محيط زيست خاص خود استفاده مي‌كردند اما پس از انقلاب با رفتن اين شركت‌ها،‌ آنها تفكر و سيستم HSE را نيز با خود بردند. در اين شرايط عاملي براي پويايي اين سيستم در اين صنايع در كشور وجود نداشت و فقط يك سيستم روزمره در اين زمينه وجود داشت كه از آن استفاده مي‌شد.
اما در حال حاضر شرايط به كلي متفاوت است. در سال‌هاي اخير اين نگرش در وزارت نفت و در كل شركت‌هاي صنعت نفت و گاز به وجود آمده است كه بحث ارتقاي سطح تيم‌هاي ايمني و محيط ‌زيست،‌ بهداشت را به وجود آورند.
شركت پتروپارس هم چيزي حدود 10 سال پيش بوجود آمد كه بتواند رقيبي براي شركت‌هايي مانند شل و توتال باشد كه در مقوله مديريت كلان صنعت نفت و گاز بتواند جايگزين شركت‌هاي رقيب باشد. براي اينگونه رقابت‌ها و براي اينكه بتوان شركت را در سطح بين‌المللي شناساند و موفق شد الزاما بايد صاحب سيستم‌هاي بهداشت، ايمني و محيط زيست به روز داشته باشيم.
اگر چه صرفنظر از اين استانداردها شركت پتروپارس خود را به كاركنان و جامعه‌اي كه در آن فعاليت دارد براي تامين بهداشت،‌ ايمني آنان متعهد مي‌داند. بطور مثال در پروژه‌هايي مانند پارس جنوبي شركت حتما برنامه‌هايي دارد كه سطح بهداشت، ايمني و محيط زيست در آن منطقه را ارتقا دهد. كما اينكه براي اين منظور نيز برنامه‌هاي روزآمدي دارد. سيستم بهداشت، ايمني و محيط زيست (HSE) براي ما فقط يك سند قاب كرده نيست كه اين خط مشي در باورمان است.
  ظاهرا هر چه زمان نيز مي‌گذرد پيچيدگي‌ها يا دستوالعمل‌هاي HSE تغيير مي‌كند و جنبه‌ي كليدي‌تري به خود مي‌گيرد تازه‌ترين اتفاقي كه در اين زمينه در كشور افتاده است، چيست؟
بستر بسيار خوبي در وزارت نفت، شركت ملي نفت، پتروشيمي و پخش و پالايش و شركت گاز براي توسعه‌ي بخش بهداشت، ايمني و محيط زيست بوجود آمده است بطوري كه در سال‌هاي اخير چارت سازماني شركت‌هاي اصلي و تابعه‌ي آنها تغيير كرده و به سمتي حركت كرده است كه جايگاه و سيستم HSE درك و در آن گنجانده شده است.
اين باور ايجاد شده است كه نفت و گاز توليد كنيم براي اينكه بتوانيم سطح كيفي زندگي جامعه را بالا ببريم اما اين سطح بايد با سطح ضريب ايمني بهداشت، ايمني و محيط زيست يكسان باشد. در آن صورت است كه مي‌توان گفت راه را درست رفته‌ايم و اين اتفاق در حال حاضر در صنعت نفت و گاز كشور افتاده و موجب شده است كه دوره‌هاي خوبي نيز در اين زمينه برگزار شود. دانش روز و توان جواناني كه در اين زمينه فعال هستند جمع شده و موجب شده است كه كادري فعال و متخصص در زمينه بوجود آيد.
  برگزاري همايش بين‌المللي HSE در صنعت نفت و گاز نيز ظاهرا در همين راستا و كسب تجربيات و دانسته‌هاي علمي و فني ايمني و افزايش دست‌اندركاران شركت‌هاي نفتي در حيطه‌هاي بهداشت حرفه‌اي، ايمني و نجات، طب كار مهندسي بهداشت صنعتي و محيط زيست برگزار شده است؟
همايش HSE در صنعت نفت و گاز نيز در اين زمينه و با هدف نهادينه كردن آن در تمامي مجموعه‌هاي نفتي و گازي برگزار شد كه تلفيقي باشد از تجربيات شركت‌هايي كه در اين زمينه كار كرده‌اند مضاف بر آنكه در اين فضا مجموعه‌هاي دانشگاهي، متخصص و علمي حضور داشته باشند تا بتوانند مقالات و آخرين تحقيقات خود در اين زمينه را عرضه كنند. علاوه بر آنكه از شركت‌ها و مجموعه‌هاي علمي تخصصي دنيا نيز دعوت كرده‌ايم كه حضور داشته باشند و از اين طريق تبادل دانش روز HSE در يك مجموعه‌ي تخصصي انجام شود. قرار نيز بر اين شده است كه با همكاري شركت اصلي وزارت نفت، شركت نفت، گاز، پتروشيمي و پخش و پالايش هر سال اين همايش برگزار شود.
  در سطوح بين‌المللي در چه جايگاهي قرار داريد؟
در راستاي ارتقاي HSE در كشور يكي از فعاليت‌هايي كه انجام شد در وهله‌ي نخست شناسايي معتبرترين انجمن HSE‌در جهان بود كه اين اقدام منجر به شناسايي انجمن  Oil Gas Producer (OGP) معتبرترين انجمن صنايع نفت و گاز در زمينه‌ي HSEQ شد كه نيمي از توليدكنندگان نفت دنيا و همچنين يك سوم از توليدكنندگان گاز دنيا در اين انجمن عضو هستند.
انجمن بين‌المللي توليدكنندگان نفت و گاز در سال 1974 با هدف گسترش روابط مؤثر بين صنعت بالادستي نفت و گاز و قانون گزاران بين‌المللي تشكيل شد. پتروپارس،‌ در كنار 65 شركت معتبر نفت و گاز بين‌المللي، در ماه مارس 2007 به عصويت OGP درآمد.
انجمن OGP يك برنامه پوياي سالانه را براي ارتقاي استانداردهاي بهداشت، ايمني و محيط زيست تهيه مي‌كند كه در اين زمينه كارگروه‌ها و زير مجموعه‌هاي مربوط به آن را نيز تشكيل مي‌دهد كه در زمينه‌هاي مختلف هر سال برنامه‌ريزي مي‌كنند. ضمن آنكه اين انجمن با بهره‌گيري از حق عضويت شركت‌ها تامين بودجه شده و فعاليت‌هاي تحقيقاتي و دستورالعمل‌هاي روز دنيا را در زمينه‌ي HSE تهيه و ارائه مي‌دهد.
  چه مستنداتي لازم بود كه براي عضويت و اثبات اينكه سيستم HSE در شركتي مانند پتروپارس اجرا مي‌شود ارائه شود؟
بر اساس برنامه و سيستم‌هايي كه در شركت وجود داشت مستنداتي خواسته شد. آمارها ارسال شد و پس از ارزيابي‌ها از دو سال پيش به عضويت اين شركت در آمديم و در حال حاضر نيز عضو كارگروه تخصصي هستيم كه موظف به تهيه‌ي دستورالعمل‌ در اين زمينه است.
يكي از عملكرد‌هاي ما كه اخيرا مورد تشويق انجمن OGP قرار گرفته است با اخذ مجوز از اين انجمن با هدف ارتقاي سطح HSE در صنعت نفت و گاز كشور دستورالعمل‌هايي به زبان فارسي ترجمه شد و در اختيار كساني كه در صنايع نفت و گاز مشغول بودند قرار گرفت.
هدف ما در پتروپارس، ارتقاء سطح بهداشت، سلامت و ايمني كاركنان شركت و پيمانكاران، حفظ محيط زيست و ارتقاء كيفيت محصول نهايي از طريق بكارگيري سيستم‌هاي برتر HSE و كيفيت همراه با حفظ كامل سرمايه‌ها و رعايت استانداردهاي بالاي زيست محيطي است. ضمن آنكه نظامنامه‌هاي كيفيت و HSE پتروپارس،‌ ساختار لازم جهت حصول اطمينان از توجه مناسب به جنبه‌هاي HSE‌ و كيفيت در پروژه‌هاي پتروپارس را تامين مي‌كنند. اين نظامنامه‌ها بر پايه استانداردهاي بين‌المللي مرتبط با ايمني، بهداشت حرفه‌اي، محيط زيست و سيستم‌هاي مديريت كيفيت هستند و تفسيرهاي كاربردي از خط‌مشي HSE‌ و كيفيت پتروپارس را ارائه مي‌دهند و مجموعه‌اي از مقررات براي بكارگيري در فعاليت‌هاي شركت را وضع مي‌كنند.
هدايت تيم‌هاي مديريت پروژه كه توسط مدير پروژه مربوطه هدايت و توسط مدير HSEQ‌ ستاد ياري مي‌شوند، مقررات مرتبط با كيفيت و HSE‌ را در طول عمليات مهندسي، تامين و تدارك،‌ ساخت نصب و بهره‌برداري رعايت مي‌كنند.
  با توجه به عضويت 65 شركت مطرح توليد نفت و گاز در انجمن OGP‌ آيا به اين فكر افتاده‌ايد كه در مقايسه‌اي شرايط اجراي سيستم HSE در كشور يا حداقل شركت خود با شركت‌هاي ديگر انجام دهيد؟
با توجه به سيستم و دستورالعملي كه در كشور مورد استفاده قرار مي‌گيرد و با توجه به آنكه در رده‌ي شركت‌هاي عضو مطرح قرار گرفته‌ايم در حال حاضر به جاي مقايسه، در فرايند تهيه دستورالعمل‌ها وارد شده و در مواقع يكي از بوجود آورندگان دستورالعمل‌ها محسوب مي‌شويم. به همين دليل ديگر مقايسه نمي‌كنيم كه شركت‌هاي ديگري مانند شل، توتال يا اگزوموبايل از كدام دستورالعمل‌ HSE استفاده مي‌كنند ما خود در فرايند تهيه‌ي استانداردها فعاليت‌ مي‌كنيم.
بطور مثال در فرايند تهيه‌ي استانداردها در محيط زيست مشاركت داريم. اين استاندارد رويكرد جديدي در مباحث محيط زيست دارد بطوريكه بر اساس آن جامعه از محيط زيست جدا ديده نمي‌شود و در كنار يكديگر در نظر گرفته مي‌شوند. هر جا هر تغيير زيست محيطي ايجاد مي‌شود تغييرات اجتماعي نيز در نظر گرفته مي‌شود در نتيجه سيستمي را بوجود مي‌آورد كه بتواند تاثيرات اجتماعي و زيست محيطي را به حداقل برساند. اين نكته در پارس جنوبي بسيار كاربرد داشته است چرا كه وقتي آلودگي زيست محيطي و هوا را داشته باشيم بطور حتم اين مساله بر اجتماع نيز تاثير گذار خواهد بود يا وقتي بافت فرهنگي و اجتماعي منطقه را با اجراي پروژه‌هاي صنعتي نفت و گاز تغيير مي‌دهيم بدون شك بايد بافت و تغيير جديد محيط زيست نيز در نظر گرفته شود.
  اين رويكرد يا به زباني ديگر اين نگرش مديريتي نسبت به اجراي سيستم HSE‌ در واقع تا به حال نبوده است؟
وجود داشته است، اما رويكردها جدا بوده است. رويكردهاي اجتماعي در شركت‌هاي كلان بسيار كم ديده مي‌شده است و آنها اكثرا خود را پايبند به مسائل اجتماعي پروژه‌اي كه در حال اجراي آن بودند، نمي‌ديدند. در حالي كه در سال‌هاي آتي اين رويكرد تغيير يافته است بطوريكه كشورهاي پيشرفته از كشورهايي كه در پروژه‌هاي خود الزامات زيست محيطي و اجتماعي را تامين نكرده باشند خريد نمي‌كنند چون خود را متعهد مي‌دانند كه از شركت و از جايي خريد محصولات صنايع نفت و گاز را انجام دهند كه تخريب زيس محيطي در هيچ كجاي دنيا در پي نداشته باشد. اگر توليدكننده‌ي نفت و گاز براي فعاليت خود استانداردهاي زيست محيطي مورد توجه قرار ندهد آنان معتقدند كه با اين خريد كرده‌ايم به تخريب محيط زيست و از بين بردن جامعه كمك كرده‌ايم.
  اگر از ديد بنيادي و جديد بخواهيم به دانش ايمني، بهداشت و محيط زيست در صنعت نفت و گاز بنگريم در حال حاضر اين صنعت امكان دارد با چه بحران‌هايي روبه‌رو شود؟
بصورت كلي تمام عناصري كه مي‌تواند روي كاركنان و ساير ذينعفان،‌ روي بهداشت،‌ ايمني و محيط زيست پيراموني ما تاثيرگذار باشد بايد تحت كنترل باشد و مطابق اصول و خطر آن براي مجموعه براي آن دستورالعمل تدوين و چاره‌انديشي كرد. اين مي‌تواند شامل بهداشت فردي كار بهداشت منطقه شامل ايمني خود پرسنل، پيمانكاران و حتي كساني كه به هر صورتي در تعامل با شركت هستند بشود.
بحث مديريت بحران از بحث‌هايي است كه در موارد HSE‌ بدان اشاره مي‌شود با توجه به وضعيت كشور و خطرات متوجه‌ي آن مانند زلزله بايد توجه ويژه‌اي به مساله بحران و آمادگي‌ها و پيش‌بيني‌هاي لازم در شرايط بحراني داشت و بر آن تمركز كرد. در اين زمينه ستاد بحران در وزارت نفت بوجود آمده است و شركت‌هايي مانند پتروشيمي يا شركت نفت جزو پيشتازان مديريت بحران هستند كه پتروپارس هم به عنوان يك عضو صنعت در منطقه‌ي پارس جنوبي فعال است در اين مساله دخيل است.

در حال حاضر كشورهاي پيشرفته از كشورهايي كه در پروژه‌هاي صنايع نفت و گاز خود الزامات زيست محيطي و اجتماعي را تامين نكرده باشند خريد نمي‌كنند.

  قاعدتا يكسري بحران يا اتفاقات خاص صنايع نفت و گاز است در مقايسه با صنايع ديگر چه اتفاقاتي تا به حال رخ داده است كه بر اساس آن بطور مثال براي آن دستورالعمل تهيه كرده‌ايد؟
به نوع كارهاي پروژه‌اي كه در زمان خاص بايد اجرا شود اين قضيه كمي متفاوت است و زمان راه‌اندازي آن از مراحل خطرات و بحران‌هاي پيش‌بيني نشده محسوب مي‌شود. بدين دليل با توجه به نوع وقوع حادثه،‌ مديريت بحران در شركت شامل مواردي مي‌شود كه در حين ساخت يك پروژه به وجود مي‌آيد كه اين به طبع با نوع آمادگي كه بايد يك پالايشگاه يا يك واحد پتروشيمي براي برنامه‌ريزي خود داشته باشد فرق مي‌كند.
در زمان راه‌اندازي و بهره‌برداري چون سيستم هنوز به توليد واقعي نرسيده امكان حوادث پيش‌بيني نشده بيشتر است و نوع دستورالعمل شامل اين حوزه مي‌شود.
ضمن آنكه بحران از حادثه جداست. بحران به زماني اطلاق مي‌شود كه حادثه بر فعاليت يك واحد و واحدهاي ديگر و محيط‌هاي پيراموني خود تاثير مي‌گذارد. بحران در زمان راه‌اندازي ممكن است با آتش‌سوزي غيرقابل كنترل،‌ انفجار، نشت گاز و اقدامات تروريستي صورت گيرد و همين مساله ما را مجاب مي‌كند كه خود را آماده كنيم كه در صورت بروز هر گونه اتفاقي كه به عنوان بحران شناخته مي‌شود چه كسي در شركت فعال و تصميم‌گير باشد و چه فعاليت‌هاي اوليه انجام شده و از چه سازمان‌هايي كمك بگيريم.
مهمترين نكته در زمان بروز بحران، تصميم‌گيري و زمان است اينكه در كمترين زمان بهترين تصميم‌گيري شود اين هدف مديريت بحران در بحث صنعت نفت و گاز است.
  پس در واقع هر اتفاقي كه قرار است به طور مثال در يك پالايشگاه يا سكوي نفتي بيافتد پيش‌بيني شده و بر اساس آن دستورالعمل نيز تهيه شده است؟
بله تمامي حوادث و بحران‌ها اولويت‌بندي شده و بر اساس آن نيز براي هر يك، دستورالعملي خاص تدوين شده است. اگر چه براي شركت‌هايي مانند پتروپارس كه فعاليت‌هاي آن هم در خشكي و هم در آب است مديريت بحران كمي متفاوت‌تر مي‌شود چرا كه به طور مثال به دليل تفاوت دسترسي به سكوها مهار يا كنترل بحران در بحث دريا سخت‌تر است. به همين دليل نيز در بحث دستورالعمل‌هاي مربوط به اينگونه بحران‌ها سخت‌گيرانه‌تر برخورد شده تا سرعت عمل بيشتري بوجود آيد ضمن آنكه بحث زيست محيطي و سلامت نيز مطرح است.

مريم گيوگل

برگرفته از ماهنامه نگاره، تير88، شماره3، صفحات 15-13.
 

کد; 3698
گروه: مصاحبه, انرژی, مدیریت بحران