چندي پيش، از برگزاري سلسله سخنراني هايي در هفته پژوهش با عنوان " هفته باز " در پژوهشگاه بين المللي زلزله شناسي و مهنسي زلزله با خبر شديم. كه با حضور در جلسه افتتاحيه اين نشست سعي در انعكاس دستاوردهاي پژوهشگاه زلزله شناسي داشتيم. كه در ادامه با بررسي مطالب ارائه شده به اين مهم نيز مي‌پردازيم. اين سلسله نشست‌ها در روز بيست و چهارم آذر ماه افتتاح شد . آقاي دكتر زارع معاونت پژوهشي در مراسم افتتاحيه هفته باز با اشاره به اين كه توسعه پژوهش و فناوري در زلزله و زلزله شناسي و مهندسي زلزله پرداختند. در ادامه اين مراسم دكتر مهدي فاتح رييس دفتر برنامه ريزي و سياست گذاري كلان معاونت علمي و فن آوري رياست جمهوري با اشاره به اين كه نوآوري فن آورانه معيار بهره وري است به معرفي مفهوم " توسعه كار آفريني دانش بنيان " پرداختند پس از پايان افتتاحيه برنامه هاي هفته باز پژوهشگاه با برگزاري كارگاه  تخصصي " بهسازي لرزه اي سازه هاي بنايي " با حضور دكتر سروقدمقدم ، دكتر حسيني هاشمي ، دكتر واثقي ،دكتر اربابي و دكتر ضيايي فر آغاز شد.

دكتر مهدي زارع دانشيار زلزله شناسي مهندسي و معاون پژوهشي و فن آوري پژوهشگاه بين المللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله در سخنراني افتتاحيه در خصوص توسعه و  فنآوري در زلزله شناسي به اين مقوله پرداختند كه ماموريت گرايي در رشد علم بايد به عنوان يك شاخص و مبناي ويژه براي ارزش گذاري در علم ‌سنجي استفاده شود. از سوي ديگر امروزه توسعه مفهومي به طور عمده دانايي محور و پايدار است . اين نوع و روش توسعه نيازمند آن است كه با نگرشي متعادل و همزمان به اقتصاد ، توسعه صنعتي و محيط زيست توجه شود. از سوي ديگر توسعه در ايران بايد بر اساس افزايش ايمني در كشور ( با توجه به آنچه كه از نظر بلاياي طبيعي در كشورهاي در حال توسعه به عنوان امكان بالقوه مطرح است ) برنامه ريزي شود . توجه به محيط زيست كشور و برنامه ريزي براي هدايت برنامه هاي مقاوم سازي  در جهت توسعه پايدار در كشور ، از مبناي سند چشم انداز و برنامه توسعه كشور بوده است .براين اساس هدايت توليد دانش و فناوري در دانشگاه‌ها و همچنين سنجش كيفي محصولات دانش فن آوري در كشور بايد در راستاي اهداف سند چشم انداز به عنوان محور رشد تنظيم شود.
در مصاحبه اي كه با ايشان به عمل آورديم دكتر زارع يكي از علل برگزاري اين برنامه را گردآوري مجموعه دست آوردهاي صاحبان فن و نظر در عرصه پژوهش و فن آوري دانستند كه با ارايه اين دست آوردها توسط اساتيد به صورت سلسله سخن راني و ايجاد بحث و تعامل راجع به مطالب در واقع عرصه اي براي تبادل افكار و انديشه‌ها ايجاد شود كه اين امر مي‌تواند از يك جهت راهي براي ترويج و توسعه علم و فن آوري در تمامي زمينه‌ها باشد و از جهت ديگر چالش ها و مشكل ها اين مقوله را مطرح مي‌كند. ايشان در ادامه به اين مطلب نيز اشاره كردند كه با دعوت از خيل گسترده‌اي از استادان ، محققان ، مديرانو صاحب نظران كه به نوعي در ارتباط با موضوع هفته باز بودند در واقع زمينه را براي مستند سازي دستاورد ها ايجاد كرديم تا اذهان را براي بروز خلاقيت و نوآوري در اين امر فعال كنيم . به همين دليل نام اين هفته را در پژوهشگاه هفته باز گذاشتيميا به عبارتي ديگر OPEN MINED كه در واقع عرصه اي است براي تبادل نظر براي رسيدن به هدفي متعالي است.

بعد از زلزله بم مطالعات مقاوم سازي به صورت جدي دنبال شد و در عرصه‌هاي مختلف كشور مطرح گرديد و در نهايت اين كه شهر بم با شيوه ‌هاي جديد بازسازي شود.

ايشان در ادامه خاطر نشان كردند كه در واقع اين فضا به صورت سمبوليك در يك زمان يك هفته اي گنجانده شده است .
در ادامه با توجه به فعاليت ايشان در پژوهشگاه زلزله از ايشان درباره صحت خبر اختراع دستگاهي در ايران كه قادر به پيش بيني زلزله است پرسيديم كه ضمن رد اين خبر و جويا شدن منبع خبر افزودند در حال حاضر دستگاه ها سنجش گرهاي مختلف ژئوفيزيكي وجود دارد ، از آنهايي كه گرانيت سنجي مي‌كنند تا مغناطيس سنج و لرزه نگارها تيپ‌هاي مختلفي از دستگاه هاي زلزله نگار وجود دارد كه در واقع تنها مي توانند زمين را ثبت كنند. البتهگاهي ادعا مي شود كه بعضي از اين سنجش گرها ناهنجاري‌ها و بي‌هنجاري‌هايي را قبل از رخداد زمين لرزه‌ها ثبت كرده‌اند ولي اين به اين معني نيست كه در خصوص زمان و مكان  و ميزان شدت زلزله پيشگويي حاصل شده است . و وقتي زلزله نگار هاي مغناطيسي الكتريكي رادر جايي نصب مي‌كنند اين معني را نمي‌دهدكه زلزله اي را پيش بيني كرده اند. چه بسا بعد از زلزله‌هاي بزرگ بي هنجاري‌هايي كه توسط اين دستگاه ها نشان داده شده است بررسي شده ولي به عنوان پيشگويي رخداد نمي‌توان از آن نتيجه گرفت البته در حال حاضر در پژوهشگاه  زلزله همكاران مشغول بررسي پيشگويي زلزله توسط نشان‌گرهاي طبيعي از جمله وجود گسل‌ها هستند كه نتايج حاصله در حد بازه‌ه‌هاي زماني يك ماهه و دو ماهه در يك منطقه كلي بررسي مي شود كه زلزله‌ها در كجا بيشتر است كه در اين راستا نيز آقاي دكتر علامه زاده  تحقيقاتي كرده‌اند.

نظر دكتر زارع را در خصوص ضرورت و ميزان موثر بودن وجود مانور‌هاي زلزله و آگاهي رساني بدين گويا را جويا شديم كه از نقطه نظر ايشان آموزش و مهمتر  از آن آموزش همگاني بخشي از منظومه كاهش ريسك، كاهش خطرپذيري در مقابل زمين لرزه است . وي در ادامه به اين مطلب مانورها كه به اصطلاح تمرين رخداد احتمالي است نمي‌توانيم ادعا كنيم تلفاتي نخواهيم داشت يا از بروز اتفاق و خطر به صورت صد در صد جلوگيري كرده‌ايم قطعا اين طور نيست ، ولي اگر ما بتوانيم ميزان تلفات و ميزان خسارات را تا حدقابل قبولي كم كنيم نيز موفق بوده‌ايم . مانورها و آموزش‌ها كه در سطوح مختلف از جمله مدارس انجام مي‌شود مي‌توانند ما را در ميزان كاهش ريسك خطرات ناشي از زلزله ياري دهند. واين كه ما تا چه حد در زمينه مي‌توانيم موفق باشيم قابل بررسي و تامل است.





از دكتر زارع در خصوص بازخورد زلزله در تغيير روند و رويكرد مراكز و سازمان‌هاي مربوط پرسيديم كه تصريح كردند اين حادثه باز خورد بسيار مهمي داشته است به اين خاطر كه يك شهر با تمام هويت ساختاريش از بين رفت و نابود شد و اين قابل تامل است و عملكرد رويارويي كشور را در برابر اين چنين حوادثي زير سووال ميبرد  و اين كه اگر بار ديگر اين اتفاق رخ دهد تا چه حد آمادگي خواهيم داشت ؟ از ديدگاه پژوهشي و تحقيقاتي فعاليت زيادي انجام گرفته است و دولت نيز در اين راستا با اعمال قوانيني و اجراي مصوباتي در زمينه"‌هاي مختلف سرمايه گذاري هاي كلاني انجام داده است ولي اين كه ميزان مقاومت كشور كاهش اسيب پذيري چقدر دنبال شده اين چيزي است كه بايد بعدا قضاوت شود. اما مساله قابل توجه در اين است كه بعد از زلزله بم مطالعات مقاوم سازي به صورت جدي دنبال شد و در عرصه‌هاي مختلف كشور مطرح گرديد و در نهايت اين كه شهر بم با شيوه ‌هاي جديد بازسازي شود مه البته در اين امر نيز مردم هنوز مشكلات خيلي زيادي دارند بعد از گفتگو با آقاي دكتر زارع سري هم به نكمايشگاه جانبي " هفته باز " زديم. كه در آنجا تمام زير گروه‌هاي پژوهشگاه از جمله بخش مديريت بحران ، مقاومسازي و غيره دستاوردهاي علمي و تحقيقاتي خود را در قالب پايان‌نامه پروژه و مجلات به نمايش گذاشته بودند.
در بولتن پژوهشگاه به اخبار جالب در زمينه تازه‌هاي علم و فن آوري برخورديم كه در اينجا به چند نمونه از آن اشاره مي‌كنيم.

راه اندازي سيستم هشدار سريع براي سونامي

در هند پس از گذشت سه سال از سونامي  جنوب آسيا، هند سيستم هشدار سريعي براي سونامي راه اندازي كرد كه سيزده دقيقه بعد از زلزله اخطار امواج كشنده را مي‌دهد.
وزير علوم هند گفت : سيستم ملي هشدار سريع براي سونامي كه در اقيانوس هند واقع شده و در حيدر آباد اداره مي‌شود حدود هفت دقيقه براي پردازش داده ي زلزله وشش دقيقه ديگر براي انجام مدل شبيه سازي براي اعلام خطر نياز دارد، دانشمندان تلاش براي كم كردن اين زمان مي‌‌كنند.

ساعت جديد ابتكاري و هشدار زلزله
محققان يك ساعت جديد ابتكاري ارايه كرده‌اند كه بيش از وقوع زمين لرزه پيام‌هاي هشدار دهنده منتشر مي‌كند.
شركت ساعت سازي CITIZEN اين ساعت مفهومي هشدار دهنده را در نمايشگاه  CIATEC ژاپن 2007 در معرض ديد عموم قرار داده است . اين ساعت كه با همكاري شركت ساعت سازي REYTHMWATCH طراحي و ساخته شده در حقيقت تركيبي از دريافت كننده هشدار اوليه زمين لرزه (EEW) و يك ساعت آنالوگ است .
اين ساعت حساس به ارتعاشات زمين لرزه‌اي تا زماني كه دريافت كننده ، لرزش‌هاي اوليه را دريافت كند همچون يك ساعت معمولي عمل مي‌كند . مكانيزم اين ساعت به گونه‌اي است كه به واسطه آغاز ارتعاشات درون زميني سريع تر عمل كرده و اين در حالي است كه عقربه‌هاي دقيقه و ثانيه شمار ، شمارش معكوس آغاز زمين لرزه را نشان مي‌دهد.

پژوهش براي پيش بيني زلزله

بسياري از كشورهاي جهان مانند چين سزگرم پژوهش درباره فناوري پيش بيني زلزله هستند . چين يكي از كشورهاي زلزله خيزجهان است . برپايه آمار اداره زلزله‌شناسي چين، يك سوم زلزله‌هاي ويران كننده جهان در چين رخ مي‌دهد و در تمامي استان‌هاي اين كشور زلزله‌هايي بزرگ‌تر از 5 ريشتر به وقوع پيوسته است. دولت چين همواره به پژوهش درباره فن‌آوري پيش بيني زلزله، گردآوري داده‌هاي مربوط و تاسيس مراكز نظارت بر زلزله پرداخته است. تاكنون چين بيش از بيست بار با موفقيت وقوع زلزله را پيش بيني كرده است. نمونه ي آنها كه هنوز در ياد بسياري از مردم زنده است ، پيش بيني زمين لرزه سال 1975 ميلادي در شهرهاي چن استان ليائو و نين در شمال شرقي كشور بود. اين نخستين پيش بيني موثر بلاياي طبيعي براي كاهش آثار مخرب آنها بود . چن جيان مين رييس اداره زلزله چين در اين خصوص گفت: ما بيش از وقوع زلزله ، آن را به طور دقيق پيش بيني كرديم . به گفته كارشناسان اگر اين پيش بيني انجام نمي‌شد، شمار آن قربانيان زمين لرزه از 100 هزار نفر فراتر ميرفت ، اما تنها 1300 نفر كشته شدند.
پژوهش درباره پيش بيني زلزله متوقف شدني نيست تنها اندكي بيش از يك سال پس از آن گويي موفق ، يك زمين لرزه بزرگ در شهر تان شان در شمال كشور چين 240 هزار كشته برجاي گذاشت.
زييس اداره زلزله چين گفت: اين زلزله درس دشواري به پژوهش گران اين عرصه داد و براي آنها روشن كرد كه پژوهش‌ها در اين باره  بسيار پيچيده ‌تر از تصورهاي پيشين است . به گفته جان، اكنون پيش بيني زلزله در چين مانند ديگر كشورهاي جهان در سطح پاييني است  و در صد خطاي لن بيشتر از در صد صحت آن است.
در سال هاي اخير ، دولت چين پروژه‌اي به نام اسكان ايمن و ضد زلزله را به اجرا گذاشته است.
طبق اين پروژه در مناطق مختلف كشور مانند يون نن و شين جيان خانه هاي استاندارد ضد زلزله ساخته مي‌شود. خانم گوليستا مسوول پروژه ياد شده در شين جيان چين گفت : اكنون خانه‌هايي با ديوارهاي ضد زلزله ساخته مي شود و تا كنون 596 هزار خانواده در منطقه به اين خانه‌ها نقل مكان كردند.
طبق برنامه در سال 2008 ميلادي، تمامي كشاورزان و دامپروران به خحانه‌هاي ضد زلزله منتقل خواهند شد ، در ضمن پروژه ياد شده در مناطق بيشتري از كشور به اجرا گذاشته خواهد شد .
با اميد به اينكه تمامي سازمان‌ها در جهت نيل به اين هدف كه پيش گيري قبل از قوع باشد تمامي سعي و تلاش خود را جهت علمي و عملي براي كاهش خطرات بلاياي طبيعي به كار ببندند.

اكرم حمزه گزارشگر ماهنامه پيام ساختمان و تاسيسات


برگرفته از نشريه پيام ساختمان شماره 42 صفحه 14و 15